"Ҳайрат" га таҳририй назар

Муслима ҲАМРОЗнинг бу гўзал ва теран фалсафий мансураси (насрий шеър) инсон руҳиятининг энг нозик туйғулари, қалб изтироблари ва илоҳий гўзалликка талпинишини бадиий тарзда ифодалайди. Қуйида асарнинг бадиий, рамзий ва мазмуний таҳлилини тақдим этаман.
1. Етакчи образ ва метафоралар (Рамзлар мазмуни) Муаллиф инсон ички дунёсини Уммон (денгиз) образи орқали тасвирлайди. Бу ерда ҳар бир табиат ҳодисаси инсон руҳиятининг бир ҳолатига ишора:
ТЎЛҚИНЛАР – Тўхтамай қирғоққа урилувчи ва ортга қайтувчи туйғулар — инсон ҳаётидаги интилишлар, умидлар ва ҳафсала пир бўлиши рамзи.
ЖИЛҒАЛАР (Уммоннинг кўз ёшлари): Қалбдаги азоб ва изтироблар, аммо бу азоблар шунчаки маҳзунлик эмас, балки руҳни поклаб, чексизликка олиб чиқувчи булоқлардир.
ТЎЛҚИН ЎРКАЧИ ва БОТИҒИ: Ҳаётнинг кўтарилиш ва пасайишлари, муваффақият қувончи («ҳаловати») ҳамда омадсизлик оғриқлари («тушиш жароҳати»). Бу икки зиддият қалб қудуғини тўлдиради — инсонни тажрибали ва хушёр қилиб қўяди.
КЕМА ва ОҚ ЕЛКАН: Ҳаёт уммонида сокинлик топган, ҳис-туйғуларини жиловлай олган ва ҳузур ичида сузаётган мувозанатли руҳ.
2. Санъаткорлик ва Бадиий ифода – Мансурада ўзбек мумтоз адабиёти анъаналарига хос гўзал сўз ўйинлари ва бадиий санъатлар қўлланган: -Тантанавор ва сирли РАНГЛАР: «Мовий тўлқинлар» ва «Зумрад туйғулар» иборалари орқали муаллиф қалб гўзаллигини визуаллаштиради. -Аллитерация ва МУСИҚИЙЛИК: «Оҳанглар оҳи нақадар гўзал ва фаромуш», «оҳлар қатими ила қалбим палагида латоиф кашта тика бошлайман» жумлаларида «о», «а» ва «ш» товушларининг такрори асарнинг шеърий оҳангини, мусиқийлигини таъминлаган. -ИЛОҲИЙЛИККА ТАЛПИНИШ: Асарда ерлик туйғулар самовийликка кўтарилади («самовий жило», «юлдузлар қўшиғи»). Муаллиф оддий инсоний изтиробларни каштага — санъат асарига айлантиради.
3. «НИГОР» образи ва матннинг чўққиси (КУЛЬМИНАЦИЯ)
Матндаги энг муҳим жумлалардан бири: «Нигор назарига ишқи тушсин дея илтижо айлайман…» Бу ердаги Нигор образи икки хил маънода жуда гўзал товланади: Маъшуқа/Аллоҳ назари: Суюкли ёрнинг ёки тасаввуфий маънода Ҳақ таолонинг гўзал чеҳраси ва Унинг назари тушишидан умидворлик. ГЎЗАЛ СИЙРАТ: Инсон ўз қалбини шу қадар гўзал (латоиф) нақшлар билан безасинки, токи бу гўзаллик олий Илоҳий Назарга лойиқ бўлсин. Муаллиф кўз гавҳарида ташқи кўриниш эмас, ички дунё — сийрат акс этишини истайди.
ХУЛОСА: Муслима Ҳамрознинг ушбу мансураси — руҳий эврилиш ҳақида. Унда инсон ўз ички дунёсидаги изтироблардан қўрқмай, уларни қабул қилиши, тўлқинлар билан бирга яшаши ва охир-оқибат қалбида Тангри гўзаллигини (Тахайюл ҳуснини) акс эттирувчи сокин бир Кемага айланиши гўзал бадиий тилда баён этилган. Ушбу ижод намунаси муаллифнинг юксак дид ва чуқур тафаккур соҳибаси эканлигидан далолат беради. Латоиф, фаромуш, тахайюл сўзларининг чуқурроқ луғавий таҳлили қуйидагича:
1. ЛАТОИФ (арабча: لطائف) сўзи «латифа» сўзининг кўплик шакли бўлиб, матнда мутлақо бошқа — асл луғавий маъносида келган. Асосий маъносига кўра нозиклик, латофатлар, гўзалликлар, энг ширин ва ёқимли нарсалардир. Тасаввуфдаги маъноси инсон руҳиятига хос қалб, руҳ, сирнинг кўзга кўринмас, энг нозик фазилатларини ифодалайди. Матнда «латоиф кашта тика бошлайман» — муаллиф қалб палагига оддий ип билан эмас, балки энг нозик, гўзал ва покиза туйғулардан нақш солаётгани маъносида келган.
2. ФАРОМУШ (форсча: فراموش) сўзи унутиш, эсдан чиқариш, унутилган маъносини англатади. Кўчма яъни, адабий маъноси шундаки, дунё ташвишларини унутиш, ўзликни унутиб, гўзаллик ва оҳанг оғушида маст (беҳуш) бўлиш ҳолатига мос келади. Ушбу мансурадаги «оҳанглар оҳи нақадар гўзал ва фаромуш» жумласида — оҳанглар шу қадар сеҳрли ва жозибалики, улар инсонни бутун борлиқни, ғам-ташвишларни унутишга, руҳий ҳаловат ва тинчлик оламига ғарқ бўлишга ундайди.
3. ТАХАЙЮЛ (арабча: تخيل) сўз бўлиб, хаёл қилиш, тасаввур этиш, кўз олдига келтириш маъносини англатади. Инсон онгида реалликда йўқ бўлган гўзал образларни яратиш жараёни. Ижодкорнинг чексиз хаёлот олами, фикр парвози. «Тахайюл ҳуснига мафтун бўлиб боқаман» сўзлари орқали — муаллиф реал дунё чегараларидан чиқиб, ўз хаёлотида яратган ўша сирли, гўзал ва мукаммал оламнинг (илоҳий гўзалликнинг) нақадар мафтункор эканига урғу бермоқда.
Тўлқиннинг тепаси (ўркачи) — ҳаётимиздаги юксалиш, муваффақият ва қувонч келтирадиган бахтли лаҳзалар. Ботиғи эса — тушкунлик, айрилиқ ва омадсизлик оғриқларидир. Муаллиф инсон қалби мана шу икки ҳолат (кўтарилиш ва пасайиш) орқали тўлиб, мукаммаллашиб боришини айтмоқда.
Ушбу мансуранинг бадиий ритми — ички мусиқийлик, сокинлик ва тўлқинсимон ҳаракатга асосланган. Насрда шеърий вазн (аруз ёки бармоқ) бўлмаса-да, бу ерда ритмни сўзларнинг жойлашуви, товушлар уйғунлиги ва мазмуннинг ривожланиши яратган.
1. ТЎЛҚИНСИМОН (Медитатив) РИТМ Матндаги гапларнинг узун-қисқалиги ва тузилиши худди денгиз тўлқинларининг қирғоққа урилиб, орқага қайтаётган ҳаракатини такрорлайди. Бошланишида гаплар бироз узун ва вазмин: «Туйғуларим қирғоқ томонга талпинаётган ва унга тўқнашиб, ортга чекинаётган тўлқинларга ўхшайди» (бу ҳаракатланиш фазаси). Кейин эса қисқа ва кескин жумла келади: «Жилғалар уммоннинг кўз ёшлари» (бу тўлқиннинг тўхташи ёки синиши фазаси). Бундай ритмик ўзгариш ўқувчини сокин хаёлот оламига (медитацияга) олиб киради.
2. САЖЪ (НАСРИЙ ҚОФИЯ) унсурлари бу мансурада ўзбек мумтоз насрига (мусажжаъ насрга) хос бўлган товуш ва сўздошлик мавжуд. Тўлиқ қофия бўлмаса-да, гап охирларидаги феъллар ва сўз шакллари ички оҳангдошликни таъминлайди:…яратади — …қучаман…айлайман — …этгай. Айниқса, «бошлайман», «бошлайди», «келади» каби сўзларнинг такрорланиши матнда маълум бир темпни (тезликни) ушлаб туради.
3. Аллитерация ва Ассонанс (ТОВУШЛАР ЖОЗИБАСИ) Ритмнинг энг гўзал унсурларидан бири — муайян товушларнинг онгли равишда такрорланишидир. Бунда мусиқийлик жуда юқори нуқтага чиқади: «О» ва «Ҳ» товушларининг ритми: «Оҳ, бу оҳанглар оҳи нақадар гўзал ва фаромуш. Ўша оҳлар қатими ила…» — бу ерда «оҳ» товушининг қайта-қайта келиши матнга чуқур маҳзунлик, шу билан бирга бир текисдаги майин ритм бағишлайди. «Т» ва «Қ» товушларининг шиддати: Матн бошидаги «туйғуларим», «талпинаётган», «тўқнашиб», «тўлқинларга» сўзлари тўлқиннинг шиддат билан урилишини товуш орқали ҳам эшиттиради.
4. Психологик Параллелизм (КАЙФИЯТ РИТМИ) Ритм фақат техник эмас, балки руҳий ҳолат билан ҳам боғлиқ. Мансурада табиат (уммон, тун, кун, юлдузлар) ритми билан инсон қалбининг ритми параллел равишда ҳаракат қилади:
Денгиз безовта бўлса — қалб қудуғи тўлади. Денгиз сокинлашса — кўнгил кемага айланиб, оқ елкан каби ҳилпирайди. Хулоса қилганда, Муслима Ҳамроз бу мансурада юрак уриши ва нафас олиш маромига мос келувчи, шошилмасдан, вазминлик билан ўқиладиган «ички лирик ритм» яратишга эришган.
Мансура қисқа бўлишига қарамай, унинг композицион тузилишида мукаммал сюжет ва композицион ривожланиш бор. Уни 4 та асосий босқичга бўлиш мумкин:
1. ЭКСПОЗИЦИЯ (Кириш ва ҳолат тасвири) ни қуйидагиларда кўриш мумкин: «Туйғуларим қирғоқ томонга талпинаётган… чексизлик жилғаларини яратади». Бу билан муаллиф ўқувчини ўз ички дунёси билан таништиради. Қалбдаги безовталик, туйғуларнинг қирғоққа урилиши орқали асарнинг умумий кайфияти (маҳзунлик ва интилиш) белгилаб олинади.
2. Тўқнашув ва ривожланиш (РУҲИЙ ЭВРИЛИШ) ни «Жилғалар уммоннинг кўз ёшлари… қалбим қудуғи тўла бошлайди» жумласидан англаш мумкин. Бу ерда зиддият кучаяди. Қалб фақат қувончдан эмас, балки «тушиш жароҳати» — ҳаёт оғриқларидан ҳам тўла бошлайди. Муаллиф бу оғриқлардан қочмайди, аксинча, уларни қабул қилади («тўлқинларни қучаман»).
3. КУЛЬМИНАЦИЯ (Энг юқори нуқта) «Ҳайрат ичиб тўлганим сайин… Нигор назарига ишқи тушсин дея илтижо айлайман…» ифодасида намоён бўлади. Асарнинг энг ҳаяжонли ва чўққи нуқтаси. Оғриқ ва ҳайратлардан тозаланган қалб олий мақсадга — Гўзаллик (Нигор) назарига эришиш учун илтижо қилади. Бу ерда ерлик туйғулар самовийлашади.
4. ЕЧИМ (Хотима ва сукунат) «Сирлар тўлқини қалбимни ўртайди ва янги тўлқинлар оғушида тахайюл ҳуснига мафтун бўлиб боқаман» сўзларидан билиб олиш мумкин. Асар тўлиқ сокинлик ва мафтункорлик билан тугайди. Муаллиф ўз саволларига жавоб топгандек, энди у ташқи дунёдан узилиб, ўз хаёлоти ва руҳий гўзаллиги (тахайюл ҳусни) оғушида сокин қолади.
«Қалб қудуғи» ва «қалб палаги» образлари матннинг ички мантиқини бир-бирига боғлаб турувчи энг гўзал рамзлардир. Муаллиф бу икки метафора орқали инсон руҳиятининг икки хил босқичини тасвирлайди:
1. ҚАЛБ ҚУДУҒИ — Ички дунёнинг сиғими ва изтироблар жамланиши. Қудуқ — чуқурлик, сирлилик ва тубсизлик рамзи. Муаллиф ҳаётнинг зарбалари ва юксалишлари («кўтарилиш ҳаловати ва ботиғида тушиш жароҳати») ни мана шу қудуққа йиғади. Бу инсоннинг ички тажрибаси тўпланадиган макон. Қудуқ тўлгунига қадар инсон изтироб чекади, ҳаётни англашга ҳаракат қилади ва руҳан улғаяди.
2. ҚАЛБ ПАЛАГИ — Изтиробларнинг санъатга, гўзалликка айланиши. Палак — катта мато бўлиб, унга анъанавий ўзбек каштачилигида сўзана, чиройли нақшлар тикилади. Муаллиф энди нафақат азоб чекади, балки ўша «қалб қудуғи»га йиғилган ҳис-туйғуларни ва оҳларни ип («оҳлар қатими») қилиб, қалб матосига гўзаллик сифатида чиза бошлайди («латоиф кашта тика бошлайман»). Бу — руҳий покланиш ва ижод босқичи. Инсон ўз ички оғриқларидан гўзал бир санъат асари яратади.Улар ўртасидаги рамзий боғлиқлик (Эволюция) Бу икки образ инсон руҳининг эволюциясини (ўсишини) кўрсатади. Дастлаб инсон ҳаёт тўлқинларидан жароҳат олади ва бу туйғулар «қалб қудуғи»ни тўлдиради (Ютиш ва йиғиш босқичи). Кейин эса, бу тўлган ҳайрат ва оғриқлар қалбдан ташқарига гўзаллик бўлиб чиқади ва «қалб палаги»да самовий нақшларга айланади (Яратиш ва изҳор қилиш босқичи). Яъни, муаллиф: «Агар қалб қудуғи ҳаёт синовлари билан тўлмаса, қалб палагида гўзал нақшлар (сийрат гўзаллиги) пайдо бўлмайди», демоқчи.
Ушбу мансурада фикрни таъсирли чиқариш учун бир нечта бадиий санъатлар маҳорат билан қўлланган:
ТАШБЕҲ (Ўхшатиш): «Туйғуларим… тўлқинларга ўхшайди» — туйғуларнинг беқарорлиги денгизга ўхшатилган. «Кўнгил оқ елкан каби ҳилпирайди» — қалбнинг сокинлиги ва озодлиги рамзи.
ТАЗОД (Зиддият): «Кўтарилиш ҳаловати» ва «тушиш жароҳати» — ҳаётнинг оқ ва қора чизиқлари, қувонч ва ғам қарама-қарши қўйилган. «Тун ва кун чегарасида» — вақт ва ҳолат зиддияти.
ИНТИҚОЛЬ (Кўчириш/Метафора): «Жилғалар уммоннинг кўз ёшлари» — табиат ҳодисасига инсоний хусусият берилган. Муслима Ҳамрознинг ушбу асари чиндан ҳам ҳар бир сўзи устида чуқур ўйланган, юксак дид билан ёзилган лирик дурдонадир.